Karşımızda sinema tarihinin en büyük dehalarından Andrei Tarkovsky’nin yönettiği, Stanislaw Lem’in romanından uyarlanan o muazzam Solaris var. Hazırsanız uzayın derinliklerinde, tam bir varoluşsal krizin ortasına düşüyoruz.
Bilimkurgu ve karakter psikolojisi türüne ayrı bir ilgim olduğunu bilirsiniz; 1972 yapımı Solaris de bu anlamda tam olarak başyapıt dediğim nadir işlerden.
Tarkovsky’nin Yönetmenliği ve Görsel İşçilik
Filmin teknik tarafına, özellikle de yönetmenlik ve görsel inşasına gelirsek, Andrei Tarkovsky’nin vizyonu kelimenin tam anlamıyla kusursuz. Tarkovsky’nin sineması sadece bir hikaye anlatma aracı değil, adeta zamanı bükme sanatıdır. Görüntü yönetmeni Vadim Yusov ile birlikte ortaya koydukları işçilik, klasik bilimkurgu estetiğinden çok uzak, tamamen şiirsel bir yapıya sahip.
Çekim Açıları: Kamera konumları, seyirciyi klostrofobik uzay istasyonunun dar koridorlarında karakterin zihniyle baş başa bırakacak şekilde tasarlanmış. Çekim açıları, nesneleri, eşyaları ve yüzleri adeta birer tablo gibi önümüze sunuyor. Kamera çoğu zaman bir gözlemci gibi ağır ağır süzülüyor ve karakterin o anki ruh halini kadrajın geometrisiyle bize aktarıyor.
Doğa ve Uzay Kontrastı: Tarkovsky, filmin başındaki o uzun Dünya sahnelerinde suyu, yaprakları ve doğayı o kadar iyi resmediyor ki, uzay istasyonuna geçtiğimizde o steril soğukluğu ve yabancılaşmayı iliklerinize kadar hissediyorsunuz. Solaris gezegeninin o uçsuz bucaksız, bilinçli okyanusunun yansımaları ve bu manzaraların estetiği gerçekten büyüleyici.
Zamanı Yontmak
Uzun Çekimler Herkese Hitap EtmezBir uyarı yapmam şart. Eğer Tarkovsky sinemasına aşina değilseniz, uzun bir deneyimden bahsediyoruz, baştan ayağınızı denk alın. Yönetmenin “zamanı mühürlemek” veya “zamanı yontmak” olarak adlandırdığı bu tarz, modern sinemanın hızlı tüketimine kesinlikle zıt.
Tempo ve Sabır: Kamera bazen bir su birikintisinde süzülen otlarda, sallanan bir yaprakta ya da meşhur otoban sahnesinde dakikalarca asılı kalıyor. Bu uzun çekimler herkese hitap etmez. Aksiyon bağımlısı, sürekli kesme (cut) ve hızlı kurgu bekleyen bir izleyiciyi yorabilir, hatta fena halde sıkabilir.
Yönetmenin Amacı: Tarkovsky bu uzun planları seyirciye eziyet olsun diye kullanmıyor. O uzun sekanslar, aslında seyircinin filmin atmosferine girmesi, transa geçmesi ve karakterin iç dünyasına inmesi için verilen birer meditasyon süresi. O ritme ayak uydurup sabrederseniz, o ağırlığın altındaki felsefi derinliği fark ediyorsunuz.
Bilimkurgu Olarak Neden Bir Başyapıt?
Hikaye dışarıdan bakıldığında uzayda geçen bir gizem gibi duruyor ama katman katman açılıyor. İnsanlık dışı bir zekayla, kozmik bir okyanusla iletişim kurmaya çalışırken, aslında kendi geçmişinizle, travmalarınızla ve saf “insan olmak” ile yüzleşiyorsunuz. Tarkovsky, bilimkurguyu teknolojik bir şov veya uzay gemisi tasarımları sergisi olarak değil; insanın kendi bilincine yaptığı bir yolculuk olarak kullanıyor.
Kısacası; eğer sinemada psikolojik derinlik, felsefi bir alt metin ve üst düzey bir yönetmenlik arıyorsanız, “uzayda lazer savaşları değil, zihin haritaları izlemek istiyorum” diyorsanız 1972 yapımı Solaris tam size göre. Benim tavsiyem; etrafınızdaki dikkat dağıtıcı her şeyi kapatın, telefonunuzu sessize alın ve sakin bir kafayla Tarkovsky’nin bu okyanusunun içine dalın.
