Makaleler

Fantastik Eserlerin Çevirisi

5. FANTASTİK EDEBİYATTA KULLANILABİLECEK BAZI ÇEVİRİ YÖNTEMLERİ VE ÇEVİRİ SÜRECİ

Çeviri kuramında çevirmenlere yol göstermek, seçenek sunmak için belirli çeviri yöntemlerinden söz edilebilir (çeviri yöntemleri için bkz Shuttleworth 1997). Yayınevlerinde çevrilmekte olan ve çevrilmiş eserleri taradığımızda genelde belirli çeviri yöntemlerinin tutarlı ve bilinçli bir şekilde kullanıldığı söylenebilir. Belli başlı on çeviri yönteminden (ve bunların türevlerinden) söz etmek mümkündür. Çeviri yöntemlerini çok kısaca açıklamak ve her birine bir örnek vermek konuyu aydınlatacaktır. Örnekler Elaine Cunningham’ın Magehound (2000) eserinden ve çevirisinden (Büyücüavcısı 2002), aynı yazarın Floodgate (2001) eserinden ve çevirisinden (Selgeçidi 2002), ve Ed Greenwood’unElminster: The Making of a Mage eserinden ve çevirisinden (Elminster: Bir Büyücü Yaratmak 2002) verilmiştir. Bu eserler Forgotten Realms – Unutulmuş Diyarlar kitaplarıdır.

İlk yöntem çeviride “transcription- çevriyazı” denen ve yabancı dildeki sözcüğü aynen alıp yalnızca yazımını Türkçeleştirmeyi içeren yöntemdir. Buna örnek olarak hem toplumsal unvan, hem de yer yer Sihir Tanrıçası Mystra’ya gönderme olan “lady” sözcüğünün “Leydi” olarak aktarılmasını, veya fantastik kültürde yarı aslan, yarı insan olan bir yaratık olan “wemic”in, “vemik” olarak, telaffuz edildiği şekliyle aynen aktarımını örnek verebiliriz. (bkz: Magehound-Büyücüavcısı)

İkinci yöntem kaynaktaki bir sözcüğü aynen erek metne taşımak olan “ödünç alma- borrowing” yöntemidir. Fantastik eserlerde geçen bir ırkın adı olan “elf” sözcüğünün Türkçe çevirilerde aynen kullanılması bu çeviri yöntemine örnek verilebilir. Bu durumda sözcük yazımı da dahil her açıdan yabancı bir öğe olacaktır (bkz: Floodgate-Selgeçidi).

Üçüncü yöntem ise sözcüğü sözcüğüne, sadık çeviri yöntemidir. Bu bir önceki yöntemden farklı olarak dilimize yerleşmiş yabancı sözcüklerin kullanımını içerir. Örnek olarak kağıt olarak kullanılan “parchment”in “parşömen”, toplumsal sınıfları ve büyüleri simgelemek için kullanılan “symbol” sözcüğünün “sembol” olarak kullanımı verilebilir (bkz: Floodgate – Selgeçidi).

Dördüncü yöntemde “eşleme-equation” olarak adlandırılabilecek işlem yapılmaktadır. Buna örnek olarak İngilizce-Türkçe sözlüğü bakıldığında “silahlı birlik” olarak çevrilmiş/karşılığı verilmiş olan “militia” sözcüğünün “asker” olarak çevrilmesini verebiliriz. “Silahlı birlik” kavramı, “asker” kavramını belirli bir ölçüde karşılamakta, hatta belki de kapsamaktadır. Ancak Unutulmuş Diyarlarda “militia” olarak anılan birlikler Türk kültüründe askerlerin üstlendiği rolü üslenmekte, aynı görevi yapmaktadırlar. Bu nedenle “asker” olarak çevrilmesi okuyucu açısından belirli olguları açıklığa kavuşturacaktır. Kaynak eserde geçen bir kavramın (örn: militia) Türkçe’de ve kültürümüzde eşdeğer başka bir çevirisi olduğu halde (örn: silahlı birlik) kavramsal olarak işaret ettiği şeyi ifade eden bir sözcük (örn: asker) bulunduğu durumlarda bu yöntem kullanılabilir. Bu yöntem tam olarak uyarlama değildir çünkü “asker” kavramı kaynak kültürde erek kültürdekiyle belirli ölçüde örtüşecek şekilde kullanılmaktadır (bkz: Magehound-Büyücüavcısı).

Beşinci çeviri yöntemi “paraphrasing- açımlama” olarak adlandırılan yöntemdir ve öğeyi açıklayan bir karşılık bulunmasını içerir. Örneğin, bir dövüş sahnesinde önemli bir galibiyete sebep olan bir silahı tanımlayan “halberd” sözcüğünün Türkçe’de tam olarak bir eşdeğeri bulunmadığı için açıklanarak, “baltalı mızrak” olarak çevrilmesidir (bkz:Elminster: Bir Büyücü Yaratmak).

Altıncı yöntemde “lexical decomposition/recomposition- sözcükleri yapılarını ayırıp yeniden türetme” yapılır. Buna örnek olarak ayın parlayışı ile ünlenmiş bir yer ismi olan “Silverymoon” sözcüğünün “silver “ ve “moon” öğelerine ayrılarak sonrasında Türkçe’ye tek tek (“silver-sim”, “moon-ay”) çevrilerek, birleştirilip “Simay” karşılığının türetilmesi örnek gösterilebilir (bkz: Magehound-Büyücüavcısı).
.
Yedinci yöntemde “adaptation-uyarlama” yapılmaktadır. Bu bağlamda kaynak eserdeki öğe kendi dilimiz ve kültürümüzdeki bir öğeyle karşılanmaktadır. Buna örnek olarak bir danışman/savaşçılar eğitim ve yetiştirme kurumu olan “House of Jordain” sözcük öbeğinin çevirisi verilebilir. Örnekte geçen “House” kavramı İngiliz tarihinde feodal sistem içinde belirli bir hükümdarın (asilzadenin) yönetimindeki bir topluluğu, bir gruplaşmayı, askeri veya politik amaçlı bir özdeşimi çağrıştırır. Benzer çağrışımlar yapacak şekilde, Osmanlı tarihindeki askeri, siyasi v.b kurumlara da gönderme yapılarak bu öğe “Jordeyn Ocağı” olarak çevrilebilmektedir. “House” kavramı (bu bağlamdaki anlamıyla) Türk kültüründe yer almamaktadır, diğer yandan “Ocak” kavramı (bu bağlamdaki anlamıyla) İngiliz (Avrupa) kültüründe yer almamaktadır. Ancak bu iki kavramın örtüşen çağrışımları bu çeviriyi anlamlı ve yeterli kılacaktır (bkz: Floodgate-Selgeçidi).

Sekizinci yöntemde kaynak eserde yer alan öğe “sadeleştirilir”, buna “neutralization” adı da verilir. Bu bağlamda çeviri kaynaktaki öğeden daha çok onun ifade ettiğini içerir, Örneğin, üzerinde uçan bir kuş resmi ile basılan sikkelere atfen “falcon” olarak adlandırılan para birimi metne ilişkin bir takım düşünceler ışığında “para” olarak sadeleştirilmiş, her hangi bir kültürel yankıdan uzaklaştırılmıştır (bkz: Elminster: Bir Büyücü Yaratmak).

Dokuzuncu yöntemde sözcüğün kendisini çevirmekten daha çok, onun ifade ettiği şeyi çevirmek söz konusudur. Bu yöntem sözcüğü çıkarmak, arkasında yatan kavramı çevirmek – “delete word express notion” olarak tanımlanabilir, bir tek sözcük bir öbek veya cümleyle çevrilir. Buna örnek olarak “warding” diye geçen, köylülere özgü, korkulan durumlarda belirli hareketler yaparak kendilerini korumaya yönelik davranışlar sergileme kavramının çevirisini verebiliriz. Bu bağlamda bu sözcüğün tek bir sözcükle karşılanması söz konusu değildir. En yakın anlaşılabilir karşılığı Hıristiyan kültüründe tehlike, korku veya benzeri durumlarda yapılan hareket olan “haç çıkarmak” olmakla birlikte, bunu çeviride kullanmak tamamen farklı bir kültüre, kullanıldığı bağlamda yersiz bir gönderme olacaktır. Bu nedenle bu öğeyi çıkartıp “kendilerini koruyacağına inandıkları bir takım hareketler yaptılar” gibi bir ifade kullanılabilir (bkz: Magehound-Büyücüavcısı).

Onuncu yöntemde yine sözcükler yapılarına ayrıştırılır ve bu sefer yapılar açıklanarak çevrilir, birebir sadık kalınmaz buna “lexical decomposition-explanation of unit” adı da verilebilir. Bunun sebebi çevrilen sözcüğünün öğelerinin sadık kalarak çevrildiğinde kaynağı açıkça ifade edememesi, ya da yanılgıya yol açmasıdır. Buna örnek olarak “Castle of Sorcery” öbeğinin “Sihirbazlık Kalesi”, değil de “Sihir Kalesi” olarak çevrilmesi verilebilir. “Sihirbazlık Kalesi” ifadesi “sihirbazların maharetlerini gösterdikleri yer” gibi anlaşılabilir, ancak söz konusu öbekte kaynak eserde vurgulanan “sihirbazlar” değil kalenin kendisinin “sihridir” (bkz: Elminster: Bir Büyücü Yaratmak).

Yukarıda söz edilen yöntemlerin çeviride gelişigüzel kullanılmaması doğru olacaktır. Yöntemlerin hangisinin, ne yoğunlukla, nerede ve ne amaçla kullanılacağını saptamaya yarayacak bir takım kısıtlamalar, çevirmenin kendine sorması gereken bir takım sorular vardır. Bu soruların bazıları kısaca şöyledir: 1) Kavramın/sözcüğün kabul görmüş bir çeviri karşılığı var mıdır?(bu bağlamda o karşılığın ne kadar uygun olduğu da tartışılabilir). 2)Yapılacak olan seçim metnin tümünün söylemine ne kadar uymaktadır? (İngilizce’den ödünç alınmış sözcüğün yanına Arapça’dan ödünç alınmış sözcük ne kadar uygun olacaktır? Türkçe’ye uyarlanmış karşılıkların kullanıldığı bir metinde İngilizce’den ödünç alınmış bir sözcük okuyucu tarafından nasıl değerlendirilecektir?) 3) Söz konusu sözcük, öğe, kavram ne kadar sıklıkla geçmektedir? 4) Metin içinde ne kadar önemlidir? (bazen bir tek yerde geçen bir sözcük hikayeyle çok bağlantılı olabildiği gibi, kimi zaman çokça tekrarlanan bir öğe göreceli olarak önemsiz olabilir) 5) Bulunan karşılık çağrışımsal mıdır? (Her hangi birine sorsanız aklında canlanacak olan aynı şey midir? Yoksa yalnızca çevirmene özgü bir çağrışım mıdır?) 6) Bulunan karşılık ne kadar yaratıcıdır? (okuyucuyu basit, sözcüğü-sözcüğüne çevrilmiş karşılıkların sıkabileceği düşünülmelidir) 7) Bir öğenin belirli bir yöntemle çevrilmesi, aynen bırakılması, uyarlanmasının arkasında bu düşüncelerin hangisi yatmaktadır? 8) Başka bir öğeyle karıştırılabilir mi? Başka bir sözcükle anlamsal olarak örtüşebilir mi? Bu çok yanlış mı olacaktır?

Tüm bu söylenenler ışığında çevirmenlere önerilebilecek bir çeviri süreci bulunmaktadır. İlk adımda çevirmen metni bir okuyucu gibi okumalı ve okuduğu eserden zevk alıyorsa ve bir şekilde onunla “kaynaşıyorsa” çevirisini yapmalıdır. Bu eseri çevirip çeviremeyeceğini de düşünmelidir. İkinci adımda bir çevirmen olarak metne yaklaşmalıdır. Fantastik edebiyatı, yazarı, Türkçe’ye çevrilmiş diğer benzer örneklerini ne kadar iyi bildiğini değerlendirmelidir. Eğer çeviriyi yapmaya karar verirse bu aşamada eseri bir daha okuyup, benimseyeceği genel yaklaşımı ortaya koymalı, hangi metinsel özelliklerin geçerli olduğunu saptamalı, teknik zorluklar konusunda notlar alıp, terminoloji ve kavram listesi çıkartarak araştırma yapmalı/yaptırmalıdır. Üçüncü aşamada bunları ekibiyle tartışıp mümkün olduğunca çözümleyerek çeviriye başlamalıdır ki yaptığı çeviri tekrar tekrar editörlük gerektirmesin. Çeviriyi yapmaya başlayacağı dördüncü adımda edebi çeviri ilkelerini benimsemeli, seçimlerine dikkat ederek, kullandığı yöntemlerde tutarlılık sergilemelidir. Beşinci aşamada kendi yaptığı çeviriyi okuyarak gerek dilini, gerekse terminolojisini ve bunlar ışığında seçimlerini gözden geçirmelidir. Bu aşamadan sonra metni editörüne teslim etmeli ve mümkünse ancak belli bir süre sonra yeniden okumalı ve değerlendirmeye çalışmalıdır. Bu aşamada da düzeltme olacaktır. Ancak bunun ideal koşullar altında yapılması gerekenler olduğunu ve ülkemizdeki bazı yayınevleri söz konusu olduğunda kimi zaman mümkün olamayacağını belirtmek gerekecektir. Burada anlatılanların çeviri sürecinin ancak kısa bir özeti, gerek çevirmen olarak, gerekse editör olarak yapılanların ancak bir taslağı olabileceğini vurgulamak gerekir.

6. SONUÇ

Ülkemizde, ne yazık ki saygın bir edebi türden çok yaygın bir edebi tür olarak görülen fantastik edebiyat eserlerinin çevirilerinin, her dil bilenin altından kalkabileceği kadar basit bir uğraş olmadığını belirtmek gerekir. Gerek çevirmenlerin ve editörlerin, gerekse okuyucuların Türkiye’de bu edebi türün yaygınlaşması adına bir takım ilklere imza attığı göz ardı edilmemelidir. Okuyucuların ve bu alana gönül vermiş kişilerin de katkısıyla daha da hatasız çeviriler çıkacaktır.

Ancak yayınevlerinin bu edebi türün çevirisinin ve düzeltiminin (editörlüğünün) zorluklarını tartması ve bu tür eserlerin özenilmiş çevirilerini basmak için emek harcaması gerekecektir. Aynı şekilde çevirmenlerin yalnızca çeviri eğitimi almış, ya da çeviri yapa yapa yetkinleşmiş kişiler olması yeterli olmayacak, ya fantastik dünyaya ve söyleme hakim, ya da bunu araştırmaya ve öğrenmeye niyetli, ekip çalışması yapabilecek kişiler olması gerekecektir. En büyük sorumluluk da okuyuculara düşmektedir. Ülkemizde hızla yaygınlaşan bu edebi türün çevirilerinin gelecekte basılmaya devam etmesi ve daha nitelikli çevirilerin yapılabilmesi için okuyucuların çevirilerin kalitesine gerektiği yerde tepki vererek, düşüncelerini ortaya koymaları daha özenli çeviriler yapılmasını sağlayacaktır.

KAYNAKÇA:
AKSOY, Berrin.
1998 “Teknik Çeviri”. Journal of Faculty of Letters. December 1998. Ankara: Bizim Büro. 71-80.
ALTAY, Ayfer.
1995 “Cross Temporal Factor and Historical Distance in Translation”. Çeviribilim ve Uygulamaları. Aralık 1995. Ankara: Bizim Büro. 13-28.
BECKER; A.L.
2000 Beyond Translation. Michigan: University of Michigan Press.
BENGİ-ÖNER, Işın.
1999 Çeviri bir Süreçtir…Ya Çeviribilim? Istanbul: Sel Yayıncılık.
CUNNINGHAM, Elaine
2000 Magehound. USA: Wizards of the Coast. (Counselors & Kings I-Forgotten Realms)
2001 Floodgate. USA: Wizards of the Coast (Counselors & Kings II- Forgotten Realms)
2002a Büyücüavcısı. (Çev: Şirin Okyayuz Yener). Ankara:Phoenix Yayınevi
2002b Selgeçidi. (Çev: Şirin Okyayuz Yener). Ankara: Phoenix Yayınevi
1999 The Dream Spheres. Washington: Wizards of theCoast. (Songs and Swords – Forgotten Realms).
2000a Elfshadow. Washington: Wizards of the Coast. (Songs and Swords- Forgotten Realms)
2000b Elfsong. Washington: Wizards of the Coast. (Songs and Swords- Forgotten Realms)
2001a Silver Shadows. Washington: Wizards of the Coast. (Songs and Swords- Forgotten Realms)
2001b Thornhold. Washington: Wizards of the Coast. (Songs and Swords- Forgotten Realms)
1996a Tangled Webs. Washington: Wizards of the Coast. (Starlight and Shadows I -Forgotten Realms)
1996b Daughter of the Drow. Washington: Wizards of the Coast. (Starlight and Shadows II- Forgotten Realms)
DENNING, Troy.
2001a The Summoning. Washington: Wizards of the Coast. (Return of the Archwizards I- Forgotten Realms)
2001b The Siege. Washington: Wizards of the Coast. (Return of the Archwizards II- Forgotten Realms)
2002 The Sorcerer. Washington: Wizards of the Coast. (Return of the Archwizards III- Forgotten Realms)
ELROD, P.N.
1995 I, Strahd. Washington: Wizards of the Coast. (Ravenloft).
2001 Ben, Strahd. (Çev: Kerem Karaerkek). Ankara: Ankira Yayıncılık.
ERTEN, Asalet.
1996 “Terminolojinin Önemi ve Çeviri Edimi”. Çeviribilim ve Uygulamaları. Aralık 1996. Ankara: Bizim Büro. 51-60
GOLDEN, Christie.
1991 Vampire of the Mists. Washington: Wizards of the Coast. (Ravenloft).
2000 Sislerin Vampiri. (Çev: Kerem Karaerkek). Ankara: Ankira Yayıncılık.
GREENWOOD, Ed.
1994 Elminster: The Making of A Mage. USA: TSR. (Elminster Series – Forgotten Realms).
2002 Elminster: Bir Büyücü Yaratmak.(Çev: Volkan Dalkılıç). Ankara: Phoenix Yayınevi.
HERMANS, Theo.
1999 Translation in Systems. UK: St Jerome’s Publishing.
LOWDER, James.
1991 Knight of the Black Rose. Washington: Wizards of the Coast. (Ravenloft).
2002 Kara Gül Şovalyesi. (Çev: İlker Özbilek & Selim Cambazoğlu). Washington: Wizards of the Coast. (Ravenloft).
LOWDER, James & Veronica Whitney ROBINSON.
1999 Spectre of the Black Rose. Washington: Wizards of the Coast. (Ravenloft).
2002 Kara Gül’ün Hayaleti. (Çev: Levent Türer). Ankara: Ankira Yayıncılık.
MUNDAY; Jeremy.
2001 Introducing Translation Studies: Theories and Applications. London and New York: Routledge.
NORD, Christiane.
1997 Translating as a Purposeful Activity. UK: St Jerome’s Publishing.
ROWLING, J.K.
1997 Harry Potter and the Philosophers Stone. UK: Bloomsbury.
1998 Harry Potter and the Chamber of Secrets. UK: Bloomsbury.
1999 Harry Potter and the Prisoner of Azkaban. UK: Bloomsbury.
2000 Harry Potter and the Goblet of Fire. UK: Bloomsbury.
2001a Harry Potter ve Felsefe Taşı. (Çev: Ülkü Tamer). Istanbul: YKY.
2001b Harry Potter ve Sırlar Odası. (Çev: Sevin Okyay). Istanbul: YKY.
2001c Harry Potter ve Azkaban Tutsağı. (Çev: Sevin Okyay ve Kutlukhan Kutlu). Istanbul: YKY
2001d Harry Potter ve Ateş Kadehi. (Çev: Sevin Okyay ve Kutlukhan Kutlu). Istanbul: YKY
SALVATORE, R.A.)
1990a Homeland. Washington: Wizards of the Coast. (The Dark Elf Trilogy I- Forgotten Realms)
1990b Exile. Washington: Wizards of the Coast. (The Dark Elf Trilogy II- Forgotten Realms)
1991 Sojourn. Washington: Wizards of the Coast.(The Dark Elf Trilogy III- Forgotten Realms)
2001a Anayurt. (Çev: Boğaç Erkan). Istanbul: Arkabahçe Yayıncılık.
2001b Sürgün. (Çev: Boğaç Erkan). Istanbul: Arkabahçe Yayıncılık.
2001c Göç. (Çev: Emre Yerlikhan). Istanbul: Arkabahçe Yayıncılık.
SHUTTLEWORTH, Mark.
1997 Dictionary of Translation Studies. UK: St. Jerome Publishing.
TOLKIEN, J.R.R.
1968 The Lord of the Rings. UK: Harper Collins.
1990 The Hobbit: Or there and back again (Çizen David Wenzel). USA: Ballantine Books.
1999 Hobbit: Ya da oradaydık şimdi burdayız. (Çev: Özlem Alpin Kurdoğlu). Istanbul: Ithaki Yayınları.
2001 Yüzüklerin Efendisi. (Çev: Çiğdem Erkal İpek). Istanbul: Metis Yayınları
TOURY, Gideon.
1995 Descriptive Translation Studies and Beyond. Amsterdam: John Benjamins Publishing House.

* Hacettepe Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesi Mütercim Tercümanlık Bölümleri Yarı zamanlı Öğretim Görevlisi, çevirmen

** Phoenix Yayınevi Fantastik Edebiyat Eserleri Editörü ve Çevirmeni

Bu yazı daha önce Kayıp Dünya’da yayınlanmıştır.

İlginizi Çekebilir  Star Wars'un Pek Fazla Bilinmeyen Yönleri
Önceki sayfa 1 2

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu