Son Haberler
Anasayfa » Makaleler » Haşhaşin Nedir, Kimdir?

Haşhaşin Nedir, Kimdir?

hashasin-alamut-banner

Dünyanın ilk suikast örgütü olarak bilinen, İngilizce’deki suikastçi anlamına gelen “Assassin” kelimesinin de kökenini oluşturan, son zamanlarda politikada da sıkça bahsedilen Haşhaşinler kimdir?

FRP’deki assassin isimli suikastçi sınıf da, Assassin’s Creed oyunu da buradan esinlenmiştir. Hatta geçtiğimiz günlerde Muhteşem Yüzyıl dizisinde, bileklerinde Gizli Bıçak olan suikastçiler de…

Haşhaşin ya da Haşhaşiler (Arapça: حشیشیة Hashīshīya ya da حشاشون Hashīshūn), Haşişin, Haşhaşin, ya da Haşhaşiyyin adı verilir.

Haşhaşinler veya Haşhaşin Tarikatı 1090 yılının Eylül ayında İsmaili din adamı Hasan Sabbah tarafından kurulmuş bir dini tarikat ve siyasi bir örgüttür. Tarikat 11.yy’da İsmaililik mezhebi esaslarına dayanan Fatımiler devleti içindeki dinsel bir hizipleşme sonucu ortaya çıkmıştır. Bu hizipleşme sonucu ortaya çıkan iki koldan biri olan Nizarilik kolunun temsilcisi olan Haşhaşin Tarikatı önce İran sonra da Suriye’ye yayılmıştır. Kuşatılması ve ele geçirilmesi güç kaleler temelinde örgütlenmiş olan Haşhaşin Tarikatı önemli kişilere yönelik suikastlere dayanan etkili bir askeri strateji geliştirerek Orta Çağ İslam dünyasında çok önemli ve farklı bir güç olarak ortaya çıkmıştır. Haşhaşin Tarikatı ideolojik açıdan dönemin Sünnisiyasi ve dini çevrelerini düşman olarak görmüşlerdir. Özel olarak da Abbasi Halifeliği ve onun koruyucusu olan Büyük Selçuklu Devleti esas düşmanları olmuşlardır. Bununla birlikte Haşhaşinlerin Haçlıları ve Moğolları hedef alan bazı saldırıları da olmuştur. 

Etimoloji

hashasiler“Haşhaşin” kelimesinin kökeni ve anlamı 19.yy’a kadar Batı dünyasında tartışma konusu olmuştur. 19 Mayıs 1809 tarihinde Silvestre de Sacy’nin İnstute de France’da yayınladığı bildiride kelimenin etimolojisine getirdiği açıklama kabul görmüştür. Sacy’e göre Batı dillerinde “suikastçi, kiralık katil” gibi anlamlara gelen ve en erken Haçlı Seferleri kayıtlarında rastlanan “assasini, assissini, heyssisini” gibi kelimelerin kökeni Arapça’daki “haşhaş” kelimesidir. Bu kelimenin çoğulu ise “haşhaşiyün, haşhaşin” gibi kelimelerdir.

“Haşhaş” kelimesi Arapça’da “ot” daha doğrusu “kuru ot” ve “hayvan yemi” anlamına gelir. Sonraları kelimenin anlamı uyuşturucu etkisiyle bilinen hint keneviri ile özdeşleştirilmiştir. Silvestre de Sacy, Haşhaşinlere bu adın haşhaş kullanma alışkanlıkları yüzünden verildiği kanısını benimsememekle beraber bu adın, Şeyhin fedailerine vaat ettiği cenneti tattırabilmek için onlara gizlice haşhaş içirmesiyle ilgili olabileceğini düşünmüştür. Öncelikle çevresindekileri haşhaşa ve uyuşturucuya alıştıran Haşhaşin liderleri, sonrasında uyuşturucu bağımlısı olmuş kişilere uyuşturucu vermeyi keserdi. Uyuşturucu krizine giren kişi ise artık uyuşturucuya sahip olmak için her şeyi yapar hale gelirdi. İşte tam bu sırada Haşhaşin lideri, kişiye bir isim verirdi ve onu öldürmesi karşılığında kendisine uyuşturucu vereceğini söylerdi. Haşhaş bağımlısı olup haşhaş için bu insanları öldüren bu kişiler, bu nedenle de Haşhaşin (Haşhaşçı, haşhaş bağımlısı) adıyla anılır.

Bunu da özellikle Marco Polo’nun seyahatnamelerinde geçen Cennet Bahçeleri hikayesiyle temellendirmiştir. 1273 yılında İran’dan geçmiş olan Marco Polo’nun seyahatnamesindeki hikaye kısaca şöyledir:” Kendi dillerinde Şeyh’e Alaaddin deniyordu. Şeyh iki dağ arasındaki vadiyi kapatmış ve burayı sütten, baldan ve şaraptan akan sular, güzel huriler ve çeşitli meyve bahçeleriyle donatmıştı.Dağın Şeyhi müritlerinin gerçekten cennette olduklarını zannetmeleri için burayı Hz. Muhammed’in cennet tasvirine benzetmişti. Bizim yaşlı adam dediğimiz bu efendi fedailerine iksirinden içirerek onları dörderli, altışarlı gruplar halinde bahçeye taşıtıyordu. Gerçekten cennete gittiklerini zanneden müritlerini bir göreve göndereceği zaman Şeyh “Gidip şunu şunu öldüresin. Meleklerim seni cennete götürecektir.” diyordu. Şeyh’in cennetine geri dönebilme arzusuyla fedailerin göze almayacağı hiçbir tehlike yoktu.“.

Ancak Orta Çağ İslam Tarihi konusunda dünyanın önemli üniversitelerinde görev yapan uzman tarihçiler, erken dönemlerde ortaya çıkan, geniş bir alana yayılmış olan ve bazı tarihi roman yazarlarının eserlerini süsleyen bu sıradışı Cennet Bahçeleri hikayesinin neredeyse tamamen gerçek dışı olduğunu belirtmektedir. Çünkü tarikatın faaliyet gösterdiği dönemde yaşamış olan hem İsmaili hem de Sünni tarihçilerin (Cüveyni, Reşidüddin) eserlerinde böyle bir söyleme rastlanmamaktadır. AyrıcaHaşhaşi ismi tarihi belgelerde sadece Suriye İsmaililerini nitelemek amacıyla kullanılan yerel bir addır. İran İsmailileri için hiçbir belgede bu isim kullanılmamaktadır. Tarihçilere göre bu isim tarikat üyelerinin eylemlerine bir açıklama getirme çabası yerine, alaycı bir yaklaşımla onların garip inanışlarını ve abartılı tavırlarını küçümsemeye yönelik bir ifadedir. Bunun yanında “Dağın Şeyhi” (Şeyh-ül Cebel) tabiri de Suriye’ye özgüdür. İran İsmaililerinin lideri için tarihi belgelerde böyle bir isimlendirmeye rastlanmamaktadır. Ayrıca tarihçiler Haşhaşinlerin öleceklerini bile bile yaptıkları suikast eylemlerinin dini bir bağnazlık ve aşırı bir imana dayandığını, günümüzün gelişmiş dünyasında da en eğitimli, bilinçli terörist örgüt üyelerinin de din söz konusu olduğunda intihar eylemleri gerçekleştirebildiklerini belirtmektedir.

Tarihçe

Hasan Sabbah
Hasan Sabbah

İslam’daki ilk kırılma peygamber Hz. Muhammed’in vefatından sonra gerçekleşmiştir. Hz. Muhammed’den sonra dini ve siyasi liderin kim olacağı hakkındaki tartışmalar ve gerilimler Şia ve Sünni mezheplerini ortaya çıkarmıştır. Sünnilik, Arap aristokrasisi temelli iktidarın, Şia ise Arap olmayan muhalif müslüman kesimin temsilcisi olmuştur. Böylece Şia’nın dini akideleri Arap olmayan milletlerin eski dinlerinden etkilenmiştir.Şia mezhebi 765 yılında altıncı imam Cafer es-Sadık’ın ölümü sonrası yeni imamın belirlenmesinde iki kola ayrılmıştır. Ilımlı gruplar Cafer’in küçük oğlu Musa Kazım’ı yedinci imam olarak tanımışlardır. Bu grup günümüzün On iki İmam Şiası’dır. Aşırılıkçı uç gruplar ise Cafer’in büyük oğlu İsmail’i yedinci imam olarak tanımışlardır. Bu grup ise İsmaililik olarak adlandırılır. İslam içindeki en uç ve farklı mezhep olan İsmaililik Neo-Platoncu felsefeden etkilenen, ezoterik bir mezheptir. Öğreti açısından İslam’daki en zengin, sistematik ve felsefi mezhep olarak görülür.

İsmaililer ilk büyük başarılarını Fatımiler adlı Kuzey Afrika, Sicilya, Hicaz, Mısır’ı kontrol altında tutan bir imparatorluk kurarak kazanmışlardır. Burada Kahire adlı yeni bir şehir kuran İsmaililer El-Ezher Medresesi’ni kurup burayı dini öğretilerinin ve misyonerlik faaliyetlerinin merkezi haline getirmişlerdir. Fatımilerin sekizinci halifesi El-Mustansır’ın ölümünden sonra ortaya çıkan yeni halife tartışmaları neticesinde İsmaililer iki kola ayrılmış, Fatımileri yöneten askeri diktatörlük halifenin küçük oğlu el Mustali’yi, Doğu İsmailileri ve Fatımiler’deki dini hiyerarşi ise halifenin büyük oğluNizar’ı halife olarak tanımışlardır. Mustali kolu Fatımiler çöktükten sonra ortadan kalkmıştır. Nizariler ise İsmaililiğin esas kolu olarak Haşhaşinler aracılığıyla devam etmiştir.

Haşhaşinlerin tarihi Alamut Kalesi’nin alınmasıyla başlar. Hasan Sabbah uzun süren misyonerlik ve insan kazanma faaliyetleri sırasında Selçuklularla mücadele etmek için rahat edebileceği ulaşılmaz bir yer aramış, Deylem’de yaptığı faaliyetler sırasında Alamut Kalesi’nde karar kılmıştır. Büyük ve yüksek bir kayalık tepe üzerine inşa edilmiş olan bu kaleye sadece dar bir patikadan ulaşılmaktaydı.

Hasan Sabbah’ın buraya vardığı sırada kale onu Selçuklu sultanından almış olan Alevi Mehdi adındaki bir hükümdarın elindeydi. Önce bölgeye dailerini yollayan Hasan, bölge halkını ve Alamut’ta yaşayanları kendi tarafına çekmiştir. Hasan Sabbah bu olayları şöyle anlatmaktadır:”Ve sonra Kazvin’den Alamut’a bir dai gönderdim. Alamut insanlarından bazıları dainin telkinlerine uyup mezhep değiştirdiler ve Alevileri de buna teşvik ettiler. Dai yenilgiye uğramış gibi göründü, ancak bir yolunu bulup dönmelerin tümünü kale dışına çıkardı ve bütün kapıları kapatarak kalenin sultanın malı olduğunu ilan etti. Uzun münakaşalardan sonra onları yeniden içeri aldı ve insanlar da daha kötüsüyle karşılaşmamak için onun himayesi altına girdiler.” Bundan sonra 4 Eylül 1090 günü gizlice kaleye alınmış, kalenin önceki sahibi elinden bir şey gelmediği için kaleyi terk etmiştir. İranlı tarihçilere göre Hasan Sabbah, Mehdi’ye üç bin altın dinar değerinde bir senet vermiştir. Böylece Hasan Sabbah ve Haşhaşinler örgütlerini resmen kurmuş ve faaliyetlerine başlamışlardır.

Haşhaşiler Orta Çağ İslam dünyasında çok önemli rol oynamışlardır. Büyük Selçuklu Devleti’nin en parlak döneminde düşüşe geçmesine ve Sencer, Berkyaruk, Muhammed Tapar arasındaki taht kavgalarına önemli etkide bulunmuşlardır. Bu süreçte bazı Selçuklu sultanlarıyla müttefik olan Haşhaşiler çoğuyla da mücadele içinde olmuşlardır. Selçukluların dağılmasından sonra da etkisini sürdüren İran Haşhaşileri Moğolların İran’ı ve Bağdat’ı ele geçirmesine kadar ayakta kalmış, sonrasında ise son liderleri Rükneddin’in Hülagü’nün isteklerine uymasıyla tüm kaleler boşaltılmış (1256 Alamut, 1258 Lemeser, 1270 Girdkuh) ve Moğollar başta Alamut olmak üzere tüm kaleleri yakıp yıkmışlardır. Suriye Haşhaşileri Haçlı Seferleri sırasında siyasal olaylarda önemli bir rol oynamışlardır. Râşidüddin Sinan el-İsmâili döneminde siyasal ve öğretisel olarak en parlak dönemlerini yaşamışlardır. 1273 yılında ise kalelerini Baybars’a teslim etmişlerdir.

Haşhaşin Örgütlenmesi ve Askeri Taktikler

Alamut Kalesi
Alamut Kalesi

Hasan Sabbah’ın kurduğu Haşhaşin Tarikatı sıkı bir hiyerarşi ve katı kurallara dayanmaktadır. Tarikat kendi örgütlenmesini da’ve (Farsça davet) olarak adlandırmıştır. Tarikatın temsicileri “davetçiler” anlamındaki dailerdir. Dailerin en alt kademesinde “davete cevap veren” anlamına gelen müstecipler, en üst kademede ise “delil” manasına gelen hücce yani baş dai yer almaktadır. Cezire, dainin faaliyet gösterdiği bölgedir. İsmaililer de diğer mezhepler gibi dini liderlerine şeyh, pir, ata gibi ünvanlarla hitap eder. Tarikat mensuplarının birbirleri için kullandıkları terim ise “yoldaş” anlamına gelen refiktir. Sıklıkla “fedai” olarak bilinen suikastçiler ise tarikat tarafından esasiyun olarak adlandırılmıştır.

Haşhaşiler tarihte kendilerinden önce pek görülmemiş olan bir askeri taktik geliştirdiler. Özel olarak tek bir önemli kişiyi öldürmek olan suikastı temel askeri taktik olarak kullanan Haşhaşiler, suikastı da kendilerince dini ve psikolojik bir bir şekilde uygulamışlardır. Haşhaşilerce yapılan suikastların hiçbirinde ok, zehir gibi silahlar kullanılmamıştır. Neredeyse tüm suikastlerde hançer kullanılmıştır. Diğer önemli husus ise suikasti gerçekleştiren Haşhaşinin kaçmaya çalışmaması ve öldürülen kişinin korumaları veya halk tarafından linç edilmesidir. Uzmanlar bunu Haşhaşilerin eylemlerine ayinsel bir hava katmak ve insanları korkutma, etkileme amacıyla bu şekilde yaptığını düşünmektedir. Haşhaşilerin bu eylem biçimi Batılılar tarafından günümüzün Müslüman intihar eylemcileri ile ilişkilendirilmiştir. Ancak Orta Çağ İslam Tarihi uzmanı Bernard Lewis göre Haşhaşilerin kendilerini öldürmeyip korumalar tarafından öldürülmesinin günümüzün intihar bombacılarının kendilerini öldürmesinden kesin biçimde ayrıldığını, İslam dinine göre ikincisinin günah sayıldığını belirtmektedir.

Haşhaşin Liderleri

  • İran
    • Hasan Sabbah (4 Eylül 1090-23 Mayıs 1124)
    • Buzurg Ümid (23 Mayıs 1124 – 9 Şubat 1138)
    • Muhammed (1138-1162)
    • Hasan ibn Muhammed (1162 – 9 Ocak 1166)
    • II.Muhammed (1166-1210)
    • Celaleddin Hasan (1210-1221)
    • Alaeddin (?-?)
    • Rükneddin (?-1258)
  • Suriye
    • El Hakim el Müneccim (?-1103)
    • Ebu Tahir es-Saiğ (1103-?)
    • Behram (?-?)
    • İsmail (?-1130)
    • Râşidüddin Sinan el-İsmâili [Şeyh-ül Cebel(Dağın Yaşlısı), 1162-1192 veya 93]
    • Nasır, Mecdüddin, Taceddin, Necmeddin, Sarimüddin Mübarek ve Şemseddin (1273’e kadar)

Haşhaşin Kaleleri

  • İran
    • Alamut (1090)
    • Lemeser (1096 veya 1102)
    • Girdkuh (1096)
    • Şahdiz (İsfahan bölgesi, Selçuklu başkenti)
    • Meymundiz
    • Kain
  • Suriye
    • Efamiye
    • Banyas
    • Kadmus
    • Masyaf
    • Havabi
    • Rusafe
    • Kuleya
    • Menika

Haşhaşinlerin Önemli Suikastleri

  • Selçuklu veziri Nizamülmülk (16 Ekim 1092)
  • İsfahan Müftüsü, Keramiyye tarikatı lideri, Bayhan valisi (1101-1103)
  • İsfahan kadısı Ubeydullah el-Hatib, Nişabur Kadısı (1108-1109)
  • Ahmet ibn Nizamülmülk’e suikast girişimi
  • Kürt emir Ahmedil
  • Fatımi Devleti ordular komutanı el Efdal (1121)
  • Selçuklu veziri Muineddin Kaşi (16 Mart 1127)
  • Abbasi halifesi Müsterşid (1134)
  • İsfahan, Meraga ve Tebriz valileri ve Kazvin Müftüsü
  • Abbasi halifesi er Raşid (6 Temmuz 1138)
  • Selçuklu Sultanı Davud
  • Kahistan, Tiflis ve Hemedan kadıları
  • Humus hükümdarı Cenah-üd Devle (1 Mayıs 1103)
  • Efamiye Kalesi hükümdarı Halef ibn Mülaib
  • Selçukluların Musul Emiri Mevud (1113)
  • Şam hükümdarı Böri (7 Mayıs 1131)
  • Fatımi halifesi el Amir (1130)
  • Trablus kontu II.Raymond (1140)
  • Selahaddin Eyyubi’ye iki suikast girişimi (1174 ve 22 Mayıs 1176)
  • Kudüs Latin Krallığı hükümdarı Montferratlı Conrad (28 Nisan 1192)
  • Halep hükümdarının veziri Şehabeddin ibn-ül Acemi
  • Antakyalı IV. Bohemond’un oğlu Raymond (1213)
Genel olarak Wikipedia makalesinden derlenmiş ancak bazı değişiklikler, düzeltmeler ve eklemeler yapılmıştır.
Hayal Kahramanları ile Tanışın
Star Wars Kadrosuna Yeni İsim İddiaları